Tugas Mata
Kuliah Nyerat Karya Ilmiah
“Tingkat Tutur Basa JawI Krama Wonten ing Generasi
Mudha”
Dosen Pengampu : Prof. Dr. Suharti, M. Pd.
![]() |
Dipun serat dening :
1. Fary Puji Pratama (15205241021)
2. Rafli Nanda Pristya (15205241031)
Kelas F
Pendidikan
Bahasa Daerah
Fakultas
Bahasa dan Seni
Universitas
Negeri Yogyakarta
2017
PRAWACANA
Alhamdulillah, puji syukur panyerat aturaken wonten
ngarsanipun Gusti Allah Ingkang Maha Agung sahengga makalah punika saged
kasusun kanthi sae. Boten kesupen kula aturaken matur sembah nuwun kagem tiyang
sepuh kawula ingkang tansah paring donga pangestu saha para dwija ingkang
sampun paring kawruh lan seserepan sahengga makalah ingkang kasusun sae punika
saged purna.
Laporan karya tulis ilmiah kanthi irah – irahan “Tutur Basa
JawI Krama Wonten ing Generasi Mudha” punika minangka salah satunggaling sarana gladhen
nyerat. Makalah menika kasusun kangge njangkepi tugas semester IV mata kuliah
Nyerat Karya Ilmiah.
Mugi – mugi makalah ingkang kaserat dening panyerat
menika saged paring mapinten – pinten manfaat dhumateng para sinten kemawon
ingkang maos. Kula minangka panyerat ugi kathah kakirangan, pramila panyaruwe
saha panyendu tansah kula antu – antu.
Yogyakarta, 5 Juni 2017
Panyerat
BAB I
PURWAKA
A.
Dhasaring Teori
Bahasa inggih punia sitem lambang ikang
wujudipun swanten ingkang sipatipun sewenang – wenang arbitrer ingkang
dipun ginakaken dening anggota masyarakat kangge saling hubungan saha kangge interaksi. Bahasa
menika suatu sistem ingkang gadhah aturan
ingkang saling hubungan saha ngemot struktur unsur – unsur kangge dipun
analisis kanthi pisah. Tiyang ingkang ngginakaken basa medalaken swaunten
ingkang mbentuk swanten berstruktur tartamtu. ( Blommfield wonten ing Sumarsono
saha Paina Partana, 2004 : 18).
Basa gadhah
fungsi kangge hubungan pribadi kaliyan pribadi sanesipun. Basa sipatipun
personal ingkang tegesipun migunani kangge ngucapaken pikiran, penggalih, raos,
saha kekarepan piyambak. (Mansoer Pateda,1991: 18).
Roger T. Bell ngandharaken
fungsi pribadi menika ingkang mbentuk saha pikantuk hubungan sosial ingkang
wonten ing kelompok – kelompok sosial dipunwatesi saha individu ingkang wonten
dipun identifikasi sarta dipundhorong, amargi kangge mggampangaken tiyang berinteraksi
kaliyan sanesipun kanthi ngginakaken pikiran, raos, saha kekarepan. (ABP
Ibrahim Syukur, 1995 : 16)
Mliginipun tingkat tutur
basa Jawi dikenal wonten tingkat tutur ngoko saha tingkat tutur krama (Soepomo,
1979 : 9; Suwito, 1985 : 6 ; Sudaryanto, 1987 :2).
Menawi miturut khusus tingkat tutur wonten ing basa
Jawi disebut undha-usuk utawi unggah-ungguh.
Tingkat
tutur ngoko nindakaken raos boten berjarak antawisipun penutur (O1)
tumrap mitra tutur (O2), tegesipun O1 boten gahdhah raos sungkan tumrap O2. Menawi
tingkat tutur krama inggih punika tingkat tutur ingkang ngungkapaken teges sopan santun. Tingkat menika nandhaken wonten
raos pakewuh penutur tumrap lawan tutur, amargi lawan tutur menika
tiyang ingkang dereng tepang, utawi berpangkat utawi priyayi, berwibawa, saha langkung
tuwa saking yuswanipun. (Soepomo Poedjosoedarmo, 1979 : 14).
Dengan
latar belakang perkawis wonten ing inggil menika, panyerat tertarik kangeg
neliti perkawis “Tingkat Tutur Krama Generasi Mudha” menika amargi wonten alasan. Alesanipun inggih punika
generasi mudha menika tonggak ingkang paling paling efektif kangge
ngelstantunaken basa JawI ingkang sae saha leres kangge masa ingkang saklajengipun. Generasi mudha menika
generasi ingkang caket sakcandhakipun generasi tuwa kangge nglajengaken estafet
kelestarian bebasan. Icalipun setunggal periode generasi bebasan ingkang sae
saha leres sami kaliyan icalipun setunggal generasi kangge nglestantunaken
kabudayan ingkang sampun wonten. Amargi basa menika alat penentu wontenipun
satungaling kabudayan. Basa minangka alat budaya, amargi boten wonten kabudayan
ingkang sami, saha basa minangka alat kangge mengkodekan menika (Samsuri, 1991
: 1). Nglestantunaken basa sami kaliyan nglestantunaken kebudayaan ingkang
sampun wonten.
B.
Watesaning Perkawis
Watesaning perkawis
wonten ing panaliten menika inggih
punika kados pundi tingkat tutur basa Jawi krama wonten ing generasi mudha ing
jaman samenika.
C.
Wosing Perkawis
Adhedhasar
perkawis menika, saged katata wosing perkawis kados mekaten :
1. Kados pundi bentuk tuturan
basa Jawi Krama Generasi Mudha
2. Kados pundi fungsi tuturan
basa Jawi Krama Generasi Mudha
3. Kados pundi sikap Generasi Mudha anggenipun
ngginakaken tingkatan tutur krama?
D.
Ancasipun Panaliten
Adhedhasar wosing perkawis, ancasing
panaliten inggih menika kangge
1.
Deskripsi bentuk
tuturan basa Jawi krama Generasi Mudha
2.
Deskripsi fungsi
basa Jawi Generasi Mudha
4. Deskripsi sikap Generasi Mudha anggenipun ngginakaken
tingkatan tutur krama?
.
E.
Paédah Panaliten
Panaliten
menika saged nambah pangetahuan bab sosiolinguistik dalam halanggenipun
ngginakaken tingkat tutur krama, saha saged mabgertosi peran basa Jawi tumrap
panganggenipun tingkat tutur krama kangge generasi mudha.
BAB II
GEGARAN TEORI
a)
Andharan Teori
1.
Studi
Sosiolinguistik
Sosiolinguistik wonten hubunganipun
kaliyan tipe winten ing teori
linguistik. Miturut Verhaar (1980 : 14-16) ngandharaken
wonten 4 teori linguistik saha sekawan teori menika prinsipipun adhedhasar
saking analisis tiga hal inggih punika (1) ekspresi, (2) makna, saha (3)
situasi. Sosiolinguistik kalebet tipe ingkang gadhah urutan menika ekpresi,
situasi saha makna. Hubungan ketiga – tiganipun urutan erat saha saling nematoaken. Faktor
situasi wonten ing studi sosiolinguistik saged dipunsejajaraken kaliyan teks
basa.
Wonten pandhangan sosiolinguistik
basa dipunpandhang minangka sistem sosial saha sistem komunikasi
sarta bagian saking kabudayan masyarakat. Panalitian basa miturut sosiolinguistik
nggatosaken panganggenipun basa wonten ing masyarakat ingkang dipunpengaruhi
wujud basa menika antawisipun: status sosial, tingkat pendidikan, yuswa, tingkat
ekonomi, jinis kelamin lsp. Saksanesipun menika alih basa dipunpengaruhi ugi
dening faktor situasional, tuladhanipun: sinten pembicara, bentuk basa menapa, kangge
sinten, kapan, wonten pundi, saha mangertosi perkawis menapa. Faktor-faktor
situasional menika kados sampun dipunrumusaken dening Fishman : “Who
speaker, what language to whom and when” (Pride and Janed Holmws, 1979:15: saha
wonten ing Suwito, 1985:3: sarta dipunkutip dening Maryono1996 :57).
b) Variasi Basa
Minangka gejala sosial basa saha
panganggenipun basa boten namung dipuntamtuaken faktor – faktor linguistik, ananging
ugi faktor – faktor non linguistik, antawisipun faktor sosial saha faktor
situasional. Menawi wontenipun faktor – faktor sosial saha faktor – faktor situasional ingkang
ngaruh pangangge basa, lajeng wonten variasi-variasi basa, menawi wontenipun
kathah variasi-variasi basa nunjukaken menawi
basa menika sipatipun kathah ragamipun (heterogen). Keanekaragaman basa katingal
saking pangangge individu utawi kelompok. Saking variasi menika saged kita tingali saking lagu utawi
intonasinipun, pilihan tembung, susunan ukara, cara ngandharaken ide(Suwito,
1996 : 4).
Variasi basa inggih punika bentuk
– bentuk bagian wonten ing basa ingkang masing–masing gadhah pola–pola ingkang
awujud pola umum indukipun (Soepomo Poedjosoedarmo,1976 : 2). Salajengipun
dipunandharaken menawi variasi basa wonten amargi kebutuhan penutur menawi
badhe komunikasi ingkang jumbuh kaliyan situasi wonten ing konteks sosial.
Dados, menawi tiyang menikam atur kedah miih ragam basa ingkang panganggenipun
dipunjumbuhaken kaliyam fungsi saha situasinipun.
Ragam basa inggih punika
variasi basa ingkang dipunginakaken wonten ing situasi, kahanan, utawi kangge
kapreluan tartamtu (Abdul Chaer, 1994 : 56)
c) Tingkat Tutur Bahasa Jawa
Tingkat tutur utawi ungah-ungguh
miturut Harimurti Kridalaksana inggih menika sistem ragam basa miturut hubungan
antawis pamicara, kasaranipun kadadosan saking ngoko, krama saha madya (1993 :
223). Sistem ragam basa menika bentuk–bentuk ingkang dipunucapaken wonten ing situasi
formal utawi non formal. Tingkat tutur ingkang dipunucapaken wonten ing situasi
formal inggih menika krama, menawi wonten ing situasi nonformal dipunginakaken
bentuk ngoko.
Soepomo Poedjosoedarmo (1979
: 13) kaperang tingkat tutur basa Jawi dados tiga jinis, inggih punika (1)
tingkat tutur krama, (2) tingkat tutur madya, saha (3) tingkat tutur ngoko. Perangan
menika ugi dipunlampahaken dening Bambang Kaswanti Purwo (1991).
1.
Tingkat
Tutur Ngoko
Tingkat tutur ngoko nggambaraken
raos boten berjarak antawis penutur (O1) tumrap mitra tutur (O2 ), tegesipun O1 boten
gadhah raos sungkan tumrap O2. dados, kabgge tiyang ingkang badhe ngandharaken
akrab tumrap tiyang sanes, tingkat ngoko ingkang kedah dipunginakaken (Soepomo
Poedjosoedarmo, 1979 :14).
.
2.
Tingkat
Tutur Madya
Tingkat tutur madya inggih punika
basa pertengahan antawis ngoko saha krama. Tingkat tutur ingkang madya nunjukaken
kasopanan menengah utawi sedeng. Wonten ing pagesangan masyarakat langkung asring
dipunginakaken dening tiyang – tiyang ingkang panggonanipun winten ing dhusun. Ungkapan
– ungkapan wonten basa madya biyasanipun
awujud bentuk singkat saking bentuk ingkang sampun baku bentuk krama saha ngoko.
a) Madya ngoko.
b) Madyantara.
c) Madya krama.
3.
Tingkat
Tutur Krama
Tingkat tutur krama menika tingkat
tutur ingkang ngandharaken teges sopan santun. Tingkat menika nandhakaken wontenipun
raos sungkan (pakewuh) penutur tumrap lawan tutur, amargi lawan tutur inggih
punika tiyang ingkang dereng tepang, utawi gadhah pangkat utawi priyayi, berwibawa,
saha lain-langkung tuwa saking yuswanipun (Soepomo Poedjosudarmo, 1979 : 14).pitututr
krama kedah nggatosaken O1 saha O2. O1 kedah ngurmati tumrap O2 saha boten
pareng tumindak sakarepe dhewe (Soepomo Poedjosudarmo, 1979 : 14). Tingkat
tutur krama gadhah mapinten tingkatan
ingkang kontinyu (kesinambungan) tuladhanipun:
a. Mudha krama
Mudha krama inggih punika tingkat ingkang paling sopan saha hormat paling
biyasa dipunangge dening O1 tumrap O2 ingkang gadhah kelas sosial inggil utawi
paling diurmati saha ukaranipun ngemot tembung – tembung saha imbuan krama sarta
ngemot krama inggil saha krama andhap. Panganggonanipun krama inggil kangge ngurrmati
tiyang ingkang dipunjak micara saha
panganggone krama andhap kangge ngrendahaken penutur (piyambakipun).
Tuladhanipun : ‘Nembe
kemawon, bapak kesah dhateng kantor lan miyos griya panjenengan’.
Ukara menika kalebet bentuk ukara krama ingkang diramu
kaliyan inggil saha krama andhap wonten ing tembung ‘kesah’
b. Kramantara
Kramantara inggih punika tingkat
krama ingkang namung tembung krama, saengga
boten dipuntemuaken wonteipun tembung tembung krama inggil atau krama andhap
wonten ing ukaranipun. Tingkat tutur menika biyasanipun dipunginakaken tiyang
sepuh tumrap tiyang ingkang langkung enem saha tiyang ingkang sami
kalenggahanipun sosial tuladha pangkat, yuswa. Tuladhanipun ukara : “Nembe
kemawon, Bapak kesah dhumateng kantor lan langkung griya panjenengan”.
.
c. Wredha krama
Wredha krama inggih punika tingkat
krama ingkang boten ngemot krama inggil utawi krama andhap, menawi ngemot sufiks
ngoko. Tingkat tutur menika biyasanipun dipunginakaken dening tiyang sepuh (wredha)
tumrap tiyang ingkang langkung enem. Afiks ignkang dipunginakaken inggih punika
afiks
{di}, {e}, saha {-ake}. Saged dipuntingali saking: ‘Nuwun
sewu, griyane Aji wonten ing pundi, nggih ?’
d)
Fungsi
Bahasa
Fungsi utami basa ingkang dipunmaksud
inggih menika fungsi basa minangka alat komunikasi (Nababan, 1984: 38; Suwito,
1985: 2; Mansoer Pateda, 1987: 4-5). Fungsi basa saged dipunbedakaken 4 golongan,
wonten a) fungsi kabudayan, b) fungsi kemasyarakatan, c) fungsi perorangan, saha
d) fungsi pendidikan (Nababan, 1993 : 38). a) fungsi kabudayan saged dipundudut
menaiw basa wonten ing kabudayan menangka
1.
sarana
pangembangan budaya, (b) jalur penerus budaya, saha (3) inventaris titikan
kabudayan.
2.
fungsi
pendidikan langkung kathah adhedhasar saking panganggon basa wonten ing pendidikan saha pengajaran.
e)
Fungsi Tingkat
Tutur Krama
Tingkat tutur ngoko nggambaraken
makna boten berjarak antawis penutur kaliyan mitra tutur. Makna menika supados
wonten tingkat keakraban hubungan. Fungsinipun inggih menika kangge nunjukkaken
asipat hubungan ingkang akrab antawis penutur kaliyan mitra tutur. Tingkat tutur
krama nggambaraken makna hormat antawis penutur kaliyan mitra tutur. Adapun (Soepomo
Poedjo Soedarmo, 1979 : 14-15).
a.
Tingkat tutur
ngoko, tingkat sopan santun andhap (low honorifics).
b.
Tingkat tutur
madya, tingkat sopan santun ingkang sedheng (middle
honorifics)
c.
Tingkat tutur
krama, tingkat sopaningkang paling inggil (high
honorifics).
e.
Sikah basa
1.
Sikap
Louis Thurstone (1928), Rensis Likert (1932) saha Charles Osgood
ngandharaken Sikap
Inggih punika satunggaling bentuk evaluasi utawi
reaksi raos, sikap tiyangtumrap satunggaling objek inggih punika raos
ndhukung utawi mihak (favorable)
raos boten ndhukung utawi boten mihak (unforable) wonten ing obyek
menika (Berkowitz dalam Azwar S, 1998 : 4) langkung spesifik, Thurstone
memformulasikan sikap minangka ‘drajat efek positif utawi efek negatif tumrap
satunggaling obyek psikologis’(Edwards, dalam Azwar S, 1998 : 4).
2.
Hubungan antara
Sikap dan Perbuatan
Sikap dipunarani minangka
salah satunggaling respon evaluatif. Respon namung medal menawi individu saged
wonten ing stimulus ingkang menghendaki wontenipun reaksi individual. Respon
evaluatif menika bentuk reaksi ingkang dipunandharaken minangka sikap menika
medal dening proses evaluasi dhiri individu ingkang menehi respon tumrap stimulus
ingkang wujudipun nilai sae utawi boten sae, positif-negatif, gawe bungah
menapa sedhih ingkang kangge potensi reaksi tumrap obyek sikap (Azwar, 1998 :
15).
Ananging sikap para mudha
samenika boten sami kaliyan generasi ingkang tuwa. Ingkang dipunkarepaken
tiyang sepuh menika, tiyang enem kedah gadhah patrap sae saha becik. Ananging,
amargi wonten globalisasi samenika budaya kita sampun kecampur kaliyan budaya
kilen. Generasi enem samenika boten saged nyaring antawisipun budaya enggal
ingkang mlebet wonten ing budaya kita piyambak. Krama inggil menika boten
namung pituturipun ingkang ngginakaken basa krama, ananging patrapipun kedah
nggambaraken sika hormat dhumateng tiyang sepuh saha tumrap sinten kemawon.
Tingkatan basa krama menika warisan saking tiyang sepuh supados kita sedaya
minangka generasi mudha saged nindakaken patrap ingkakng sae manut kaliyan
budaya ketimuran.
BAB III
PANUTUP
A.
Dudutan
Saking
makalah kanthi irah – irahan Tingkat Tutur Basa JawI Krama Wonten ing Generasi
Mudha menika kita sedaya saged nyimpulaken menawi budaya menika asalipun saking
basa. Basa menika awalipun saking pitutur nenek moyang ingkang jumbuh kaliyan
patrapipun manungsa wonten ing gesang padintenan. Menawi tiyang ingkang asring
wonten pasar inggih mesthi ngginakaken basa pasaran, radi kasar saha boten
nggatosaken tata krama. Beda kaliyan basa tiyang ingkang turunan kraton,
basanipun langkung alus saha nggatosaken tata krama. Ananging sedaya menika
fungsi basa sami, inggih punika kangge komunikasi, hubungan, saha kangge
nglestantunaken budaya ingkang sampun wonten. Variasi basa menika wonten amargi
wonten kasta sosial ingkang wonten ing pagensangan manungsa.
Generasi
mudha wonten ing jaman samenika sampun arang ingkang ngginakaken basa krama
inggil tumrap tiyang sepuhipun, amargi sampun awit cilik boten dipunajaraken
basa Jawi. Basa jawi kalah tren kaliyan basa Inggris saha basa Indonesia.
Ananging basa Jawi gadhah krama inggil ingkang saged bentuk karakter patrap manungsa
supados langkung sae.
B.
Panyaruwe
Saking makalah “Tingkat Tutur Basa JawI Krama Wonten ing Generasi
Mudha” menika, wonten panyaruwenipun kadosta
Panaliten
menika ngansdaraken realita basa jawa krama wonten ing masyarakat, bentuk saha
fungsi saking tingkat tutur basa krama wonten ing generasi mudha. Saking
panaliten menika kedah dipun tindak lanjuti kangge perkembangan eksistensi basa
jawa krama wonten ing masyarakat, amrgi saged nambah wawasan ilmu pengetahuan.
Daftar
Pustaka
Sudarmawan, Hengki. 2005. Tingkat tutur bahasa jawa krama pada generasi muda
sinoman di
kecamatan Grogol kabupaten Sukoharjo. Skripsi S1. Surakarta: Jurusan
Sastra Daerah, Fakultas Sastra dan Seni Rupa, Universitas Sebelas Maret.
Menawi badhe download utawi badhe ningali wonten mriki nggih https://drive.google.com/open?id=0B1D8u1RWqrRlZ0lzZFF2MF9PVDg

Tidak ada komentar:
Posting Komentar